oleh Muhammad Asyraff
Kegagalan merancang pewarisan harta merupakan antara punca utama tertahannya harta pusaka orang Islam di Malaysia. Apabila seseorang meninggal dunia tanpa sebarang perancangan, hartanya tidak terus berpindah milik kepada waris; sebaliknya ia perlu melalui proses pentadbiran pusaka yang melibatkan kos, masa dan kadangkala pertikaian sesama waris. Artikel ini menghuraikan dua instrumen perancangan harta yang utama, iaitu wasiat dan hibah, serta kerangka perundangan yang mengawal selia keduanya di Malaysia, termasuk saluran pentadbiran pusaka yang berkaitan.
Wasiat di bawah Akta Wasiat 1959
Bagi orang bukan Islam, wasiat dikawal oleh Akta Wasiat 1959 (Akta 7). Akta ini menetapkan syarat-syarat formaliti sesuatu wasiat, antaranya pewasiat hendaklah sempurna akal dan berumur lapan belas tahun ke atas, wasiat dibuat secara bertulis, ditandatangani oleh pewasiat, dan disaksikan oleh sekurang-kurangnya dua orang saksi yang menyaksikan tandatangan tersebut. Saksi yang menerima manfaat di bawah wasiat boleh menyebabkan pemberian kepadanya terbatal, justeru pemilihan saksi perlu dibuat dengan teliti. Bagi orang bukan Islam, pewasiat pada amnya bebas menentukan pembahagian seluruh hartanya kepada sesiapa yang dikehendaki.
Wasiat orang Islam dan batasan satu pertiga
Akta Wasiat 1959 tidak terpakai kepada orang Islam. Wasiat orang Islam dikawal oleh undang-undang Syariah negeri masing-masing, contohnya Enakmen Wasiat Orang Islam (Selangor) 1999 dan enakmen setara di negeri-negeri lain. Prinsip utamanya ialah seseorang Islam hanya boleh mewasiatkan sehingga satu pertiga (1/3) daripada hartanya kepada bukan waris, manakala wasiat melebihi kadar tersebut atau wasiat kepada waris memerlukan persetujuan waris-waris lain yang berhak. Baki harta selepas wasiat, hutang dan perbelanjaan pengebumian akan dibahagikan mengikut hukum faraid. Oleh itu, wasiat orang Islam berfungsi sebagai pelengkap kepada faraid, bukan menggantikannya.
Hibah dan rukun-rukunnya
Hibah ialah pemberian hak milik sesuatu harta secara sukarela dan tanpa balasan oleh pemberi (al-wahib) kepada penerima (al-mawhub lahu) semasa hayat pemberi. Berbeza dengan wasiat, hibah berkuat kuasa serta-merta dan tidak terikat dengan had satu pertiga, justeru ia sering digunakan sebagai alat perancangan harta orang Islam untuk mengelakkan pembekuan harta selepas kematian. Rukun hibah pada umumnya merangkumi pemberi yang berkelayakan, penerima, harta yang dihibahkan, serta lafaz ijab dan kabul. Penyempurnaan hibah lazimnya menuntut qabd, iaitu penyerahan dan penguasaan harta oleh penerima, supaya hibah itu menjadi sempurna dan mengikat.
Faraid dan pembahagian harta pusaka
Bagi harta pusaka orang Islam yang tidak diuruskan melalui wasiat atau hibah, pembahagian dilakukan mengikut faraid berpandukan sijil faraid yang dikeluarkan oleh Mahkamah Syariah. Sijil ini menentukan bahagian setiap waris yang berhak. Perancangan awal melalui hibah, wasiat dan harta sepencarian dapat membantu mengurangkan kerumitan pembahagian faraid serta mengelakkan harta tertahan dalam tempoh yang panjang.
Saluran pentadbiran harta pusaka
Di Malaysia, terdapat tiga saluran utama bagi pentadbiran harta pusaka, bergantung kepada jenis dan nilai harta. Pertama, Amanah Raya Berhad (sebuah perbadanan yang ditubuhkan di bawah Akta Perbadanan Amanah Raya 1995 (Akta 532)) yang menguruskan harta alih sahaja dalam had nilai yang ditetapkan. Kedua, Bahagian Pembahagian Pusaka di bawah Jabatan Ketua Pengarah Tanah dan Galian, yang membicarakan harta pusaka kecil di bawah Akta Harta Pusaka Kecil (Pembahagian) 1955 (Akta 98). Menurut seksyen 3(2) Akta 98, harta pusaka kecil ialah harta seseorang si mati yang mengandungi harta tak alih (tanah) dan tidak melebihi lima juta ringgit (RM5 juta) nilai keseluruhannya — had yang dinaikkan daripada RM2 juta melalui pindaan Akta A1643. Ketiga, Mahkamah Tinggi di bawah Akta Probet dan Pentadbiran 1959 (Akta 97) bagi permohonan probet (apabila ada wasiat) atau surat kuasa mentadbir (apabila tiada wasiat) melibatkan harta yang melebihi had tersebut.
Kesimpulan
Perancangan harta pusaka yang teratur melalui wasiat dan hibah bukan sahaja memudahkan urusan waris, malah dapat mengelakkan harta tertahan tanpa pentadbiran. Memandangkan undang-undang yang terpakai berbeza antara orang Islam dan bukan Islam, serta melibatkan bidang kuasa negeri bagi hal ehwal Syariah, nasihat guaman yang khusus amat penting bagi memastikan dokumen yang disediakan sah dan berkuat kuasa.
Artikel ini adalah maklumat umum dan bukan nasihat guaman. Rujukan undang-undang dan kadar tertakluk kepada pindaan semasa.
