oleh Muhammad Faiz bin Hasan
Dalam Bahagian Satu, kita jelaskan asas Pinjaman Persahabatan (friendly loan) dan mengapa ia sah di sisi undang-undang. Bahagian Dua ini menjawab dua persoalan yang paling kerap menimbulkan masalah di mahkamah: apa yang berlaku apabila peminjam menafikan atau tidak mengaku pernah menerima pinjaman itu, dan bagaimana anggapan pemberi pinjam wang (moneylender) di bawah undang-undang boleh menyebabkan pemberi pinjam gagal menuntut kembali wangnya, walaupun wang itu betul-betul dipinjamkan. Perkembangan penting datang daripada keputusan Mahkamah Persekutuan dalam Triple Zest Trading & Suppliers Sdn Bhd & Ors v Applied Business Technologies Sdn Bhd [2023] 10 CLJ 187; [2024] 1 MLRA 144.
Apa beza pinjaman persahabatan dengan pemberian pinjam wang (moneylending)?
Pinjaman Persahabatan ialah pinjaman antara dua pihak atas dasar kepercayaan, di mana wang pokok dipinjamkan tanpa dikenakan faedah (interest). Ia adalah kontrak yang sah di bawah seksyen 10 Akta Kontrak 1950. Sebaliknya, pemberian pinjam wang di bawah Akta Pemberi Pinjam Wang 1951 (Moneylenders Act 1951) merujuk kepada perniagaan meminjamkan wang dengan faedah. Sesiapa yang menjalankan perniagaan sedemikian tanpa lesen adalah pemberi pinjam wang tak berlesen, dan perjanjiannya tidak boleh dikuatkuasakan. Perbezaan ini penting kerana ia menentukan sama ada mahkamah akan membantu pemberi pinjam menuntut kembali wangnya.
Apa berlaku bila peminjam tidak mengaku menerima pinjaman itu?
Apabila peminjam menafikan pinjaman itu, beban membuktikan (burden of proof) kewujudan pinjaman terletak pada pemberi pinjam sebagai plaintif, atas imbangan kebarangkalian (balance of probabilities). Tanpa dokumen yang jelas, tuntutan mudah gagal kerana ia bergantung semata-mata pada kata seorang lawan kata seorang. Oleh itu pemberi pinjam perlu menyimpan bukti kukuh: perjanjian bertulis yang menyatakan jumlah dan terma bayaran balik, resit atau rekod pemindahan wang (slip bank, penyata akaun), serta apa-apa mesej atau pengakuan bertulis peminjam. Dokumen inilah yang membezakan tuntutan yang berjaya daripada tuntutan yang tergantung.
Apakah anggapan di bawah seksyen 10OA Akta Pemberi Pinjam Wang 1951?
Di sinilah letak risiko yang ramai tidak sedar. Di bawah seksyen 10OA Akta Pemberi Pinjam Wang 1951, apabila dalam sesuatu prosiding didakwa bahawa seseorang itu pemberi pinjam wang, pembuktian satu pinjaman dengan faedah sahaja sudah menimbulkan anggapan (presumption) bahawa orang itu menjalankan perniagaan pemberian pinjam wang, sehingga dibuktikan sebaliknya. Kesannya, apabila peminjam sekadar menuduh pemberi pinjam sebagai pemberi pinjam wang dan menunjukkan ada unsur faedah, beban berpindah kepada pemberi pinjam untuk membuktikan bahawa dia bukan menjalankan perniagaan pemberian pinjam wang seperti yang ditakrifkan oleh seksyen 2 Akta itu. Jika beban ini gagal dipenuhi, pinjaman itu dianggap sebagai transaksi pemberian pinjam wang, bukan pinjaman persahabatan.
Apa keputusan Mahkamah Persekutuan dalam kes Triple Zest?
Dalam Triple Zest Trading & Suppliers Sdn Bhd & Ors v Applied Business Technologies Sdn Bhd, pemberi pinjam meminjamkan RM800,000 dengan syarat dibayar balik bersama RM800,000 lagi sebagai "keuntungan dipersetujui" (agreed profit), iaitu kadar faedah 100 peratus. Mahkamah Persekutuan memutuskan bahawa anggapan di bawah seksyen 10OA terpakai kerana ia diplidkan (dinyatakan dalam pliding) bahawa pemberi pinjam ialah pemberi pinjam wang, dan pemberi pinjam gagal menyangkalnya. Yang lebih penting, mahkamah menegaskan bahawa mahkamah tidak akan membantu pemberi pinjam wang tak berlesen menuntut kembali faedah mahupun wang pokok. Ini menutup ruang tanggapan lama bahawa wang pokok masih boleh dituntut walaupun faedahnya menyalahi undang-undang.
Bolehkah pemberi pinjam mengenakan faedah atas pinjaman persahabatan?
Selamatnya, tidak. Pinjaman persahabatan yang sah ialah pinjaman ke atas wang pokok tanpa faedah. Sebaik sahaja faedah atau "keuntungan" dikenakan ke atas wang pokok, pinjaman itu terdedah kepada anggapan seksyen 10OA dan berisiko dikelaskan sebagai pemberian pinjam wang. Selepas Triple Zest, mengenakan kadar keuntungan yang tinggi bukan sahaja menjadikan faedah itu tidak boleh dituntut, malah boleh menyebabkan keseluruhan wang pokok turut tidak dapat dituntut kembali. Nasihat praktikal: jika ingin membantu rakan atau ahli keluarga, pinjamkan tanpa faedah dan rakamkan terma secara bertulis.
Apa kesan jika transaksi dikira pemberian pinjam wang tak berlesen?
Di bawah seksyen 15 Akta Pemberi Pinjam Wang 1951, perjanjian berkenaan wang yang dipinjamkan oleh pemberi pinjam wang tak berlesen adalah tidak boleh dikuatkuasakan. Digabungkan dengan keputusan Triple Zest, kesannya berat: pemberi pinjam boleh kehilangan hak menuntut bukan sahaja faedah, tetapi juga wang pokok yang telah diberikan. Dengan kata lain, satu kesilapan menstruktur pinjaman (mengenakan faedah tanpa lesen) boleh mengubah niat baik membantu rakan menjadi kerugian penuh yang tidak dapat dipulihkan melalui mahkamah.
Kalau kontrak tidak boleh dikuatkuasa, tak bolehkah pokok dituntut balik di bawah seksyen 66 Akta Kontrak 1950?
Persoalan ini munasabah. Secara umum, seksyen 66 Akta Kontrak 1950 menetapkan bahawa apabila sesuatu perjanjian didapati void, pihak yang telah menerima apa-apa faedah di bawahnya wajib memulangkannya, iaitu prinsip pemulihan (restitution) yang mengembalikan pihak kepada kedudukan asal (status quo). Jika prinsip ini terpakai secara mutlak, peminjam sepatutnya perlu memulangkan wang pokok. Namun mahkamah menarik satu garis penting: walaupun semua kontrak yang menyalahi undang-undang adalah void, tidak semua kontrak yang void itu menyalahi undang-undang (illegal).
Bagi pemberi pinjam wang berlesen yang perjanjiannya menjadi void semata-mata kerana ketidakpatuhan teknikal dengan Akta Pemberi Pinjam Wang 1951, Mahkamah Rayuan dalam Golden Wheel Credit Sdn Bhd v Dato' Siah Teong Din [2025] MLJU 2245 memutuskan bahawa pemberi pinjam masih boleh menuntut kembali wang pokok di bawah seksyen 66, kerana transaksi itu void tetapi bukan menyalahi undang-undang. Sebaliknya, bagi pemberi pinjam wang tak berlesen, transaksi itu bukan sekadar void, malah menyalahi undang-undang apabila seksyen 15 Akta Pemberi Pinjam Wang 1951 dibaca bersama seksyen 24 Akta Kontrak 1950. Dalam keadaan ini, doktrin in pari delicto (kedua-dua pihak sama bersalah) dan prinsip bahawa mahkamah tidak membantu pihak yang datang dengan tangan kotor (unclean hands) menghalang pemulihan di bawah seksyen 66. Inilah asas keputusan Triple Zest, dan sebab mengapa wang pokok pun tidak dapat dituntut oleh pemberi pinjam tak berlesen. Ringkasnya, keupayaan menuntut balik pokok bergantung pada sama ada transaksi itu hanya void (berlesen) atau menyalahi undang-undang (tak berlesen).
Bagaimana melindungi diri sebagai pemberi pinjam?
Empat langkah asas membantu. Pertama, sediakan perjanjian pinjaman persahabatan bertulis yang menyatakan jumlah pokok, tujuan, dan jadual bayaran balik. Kedua, pastikan pinjaman tanpa faedah ke atas wang pokok bagi mengelakkan anggapan seksyen 10OA. Ketiga, simpan bukti penyerahan wang seperti pemindahan bank, supaya kewujudan pinjaman dapat dibuktikan jika peminjam kemudian menafikannya. Keempat, jika anda memang berhasrat meminjamkan wang dengan faedah secara berterusan, dapatkan lesen pemberi pinjam wang yang sah. Rencana ini bersifat maklumat umum dan bukan nasihat guaman untuk mana-mana kes tertentu; setiap keadaan perlu dinilai berdasarkan fakta dan dokumennya sendiri.
Ada masalah menuntut kembali pinjaman persahabatan?
Langkah pertama anda, dapatkan penilaian awal dokumen dan tuntutan anda secara percuma.
Hubungi FAAIZ Law