oleh Muhammad Faiz bin Hasan
Selepas penceraian, soal siapa mendapat hak penjagaan anak sering menjadi pertikaian paling emosi. Bagi orang Islam, ia dikenali sebagai hadhanah di Mahkamah Syariah; bagi bukan Islam, sebagai custody di Mahkamah Sivil. Dalam kedua-dua sistem, prinsip teras adalah sama: kebajikan anak adalah pertimbangan paling utama.
Apa prinsip penjagaan anak bagi bukan Islam?
Di bawah Seksyen 88 Akta Membaharui Undang-Undang (Perkahwinan dan Perceraian) 1976, mahkamah boleh memberi hak jagaan kepada bapa, ibu, atau dalam keadaan luar biasa kepada saudara atau pihak yang sesuai. Seksyen 88(2) menegaskan kebajikan anak sebagai pertimbangan paling utama, sambil mengambil kira hasrat ibu bapa dan hasrat anak jika cukup matang. Seksyen 88(3) pula mengandungi anggapan boleh dipatahkan bahawa anak di bawah umur tujuh tahun lebih baik bersama ibu. Akta Penjagaan Kanak-Kanak 1961 turut memperuntukkan bahawa ibu dan bapa mempunyai hak yang sama, dengan kebajikan anak sebagai pertimbangan utama.
Apa beza "legal custody" dan "care and control"?
Di bawah Seksyen 89, mahkamah membezakan antara hak jagaan undang-undang (legal custody), kuasa membuat keputusan penting seperti pendidikan dan agama, dan jagaan harian (care and control) iaitu siapa anak tinggal bersama dari hari ke hari. Lazimnya mahkamah memberi jagaan bersama (joint custody) kepada kedua-dua ibu bapa, dengan care and control kepada satu pihak dan hak melawat (access) kepada pihak yang satu lagi. Maka "kalah custody" tidak bermakna terputus terus daripada anak.
Apa prinsip hadhanah bagi orang Islam?
Dalam undang-undang Islam, ibu (hadinah) adalah orang yang paling berhak menjaga anak semasa perkahwinan dan selepas penceraian, tertakluk kepada syarat kelayakan. Syarat hadinah termasuk beragama Islam, berakal, berkelakuan baik, dan mempunyai tempat tinggal yang selamat untuk anak. Hak hadhanah ibu boleh hilang jika beliau berkahwin dengan lelaki yang bukan mahram kepada anak (jika memudaratkan kebajikan anak), berkelakuan buruk secara terang-terangan, murtad, atau mengabaikan/menganiaya anak.
Sampai umur berapa hadhanah ibu berkuat kuasa?
Mengikut Enakmen Undang-Undang Keluarga Islam negeri (setara dengan Akta Wilayah Persekutuan), hak hadhanah ibu lazimnya tamat apabila anak lelaki berumur tujuh tahun dan anak perempuan sembilan tahun. Mahkamah boleh melanjutkannya sehingga lelaki sembilan tahun dan perempuan sebelas tahun atas permohonan. Selepas itu, anak yang sudah mumayyiz (boleh membezakan) diberi pilihan untuk tinggal bersama ibu atau bapa. Walaupun begitu, prinsip maslahah (kebajikan) anak mengatasi peraturan umur tetap, mahkamah boleh mengekalkan anak dengan ibu jika itu lebih baik untuk anak.
Bolehkah satu pihak menukar agama anak secara sepihak?
Tidak. Dalam kes melibatkan penukaran agama anak oleh satu pihak, Mahkamah Persekutuan dalam Indira Gandhi a/p Mutho lwn Pengarah Jabatan Agama Islam Perak [2018] 1 MLJ 545 memutuskan bahawa Mahkamah Sivil mempunyai bidang kuasa, dan penukaran agama anak secara sepihak tanpa persetujuan kedua-dua ibu bapa adalah tidak sah. Maka keputusan penting mengenai anak memerlukan pertimbangan kedua-dua pihak dan kebajikan anak.
Nota: Maklumat ini bersifat pendidikan dan umum sahaja, bukan nasihat guaman untuk kes tertentu. Keputusan penjagaan bergantung kepada agama, negeri, umur anak, dan fakta kes.
