oleh Muhammad Faiz bin Hasan
Dalam litigasi sivil, masa merupakan faktor yang sama pentingnya dengan merit sesuatu tuntutan. Tuntutan yang kukuh sekalipun boleh gugur, bukan kerana ia tidak berasas, sebaliknya kerana ia difailkan selepas berlalunya tempoh yang dibenarkan oleh undang-undang. Inilah kesan had masa (limitation), iaitu tempoh yang ditetapkan oleh undang-undang bagi seseorang memulakan tindakan di mahkamah. Di Malaysia, had masa dikawal terutamanya oleh Akta Had Masa 1953 (Limitation Act 1953), manakala tindakan terhadap pihak kerajaan tertakluk kepada Akta Perlindungan Pihak Berkuasa Awam 1948 (Public Authorities Protection Act 1948). Artikel ini menghuraikan secara terperinci saat had masa mula berjalan bagi pelbagai jenis tuntutan, kesan langkah awalan seperti Surat Tuntutan dan aduan, kedudukan wang cagaran, tempoh menuntut tanah, serta had masa khas terhadap pihak kerajaan, berserta autoriti kes yang menjadi rujukan.
Jika anda menghadapi isu had masa untuk memfailkan tuntutan, lihat perkhidmatan Litigasi Sivil & Pertikaian Kontrak kami di Puchong, Selangor.
Apakah maksud had masa dan kesannya apabila tempoh luput?
Had masa menetapkan tempoh maksimum bagi seseorang memfailkan tindakan di mahkamah. Sebaik tempoh tersebut luput, pihak yang disaman berhak membangkitkan had masa sebagai pembelaan, dan mahkamah akan menolak tuntutan itu walaupun ia bermerit. Dari sudut teori, had masa menghalang remedi dan tidak memadamkan hak substantif; namun demikian, kesan praktikalnya adalah sama, iaitu tuntutan tidak lagi boleh dikuatkuasakan di mahkamah.
Prinsip ini bertujuan memberikan kepastian undang-undang, menamatkan pendedahan seseorang kepada tuntutan tanpa penghujung, dan mengelakkan pertikaian yang bersandarkan keterangan yang telah luntur dek peredaran masa. Dalam Credit Corporation (M) Bhd lwn Fong Tak Sin [1991] 1 MLJ 409, Mahkamah Agung menegaskan bahawa peruntukan had masa hendaklah dikuatkuasakan menurut maksudnya, sekalipun kesannya kadangkala kelihatan berat terhadap seseorang plaintif. Perkara yang perlu ditegaskan ialah mahkamah di Malaysia pada amnya tidak mempunyai budi bicara untuk melanjutkan had masa, berbeza dengan kedudukan di England yang memperuntukkan budi bicara khusus bagi kes kecederaan diri. Oleh itu, tarikh had masa hendaklah dianggap muktamad, tertakluk hanya kepada beberapa pengecualian berkanun yang terhad.
Apakah tempoh had masa umum bagi tuntutan sivil?
Tempoh am bagi kebanyakan tuntutan sivil ialah enam tahun. Menurut Seksyen 6(1)(a) Akta Had Masa 1953, tindakan yang berasaskan kontrak atau tort tidak boleh dimulakan selepas tamat enam tahun dari tarikh kausa tindakan terakru. Meskipun demikian, tempoh enam tahun ini bukanlah tempoh sejagat. Terdapat tempoh yang lebih panjang bagi tuntutan tanah, tempoh yang lebih singkat bagi tindakan terhadap pihak berkuasa awam, serta peraturan khusus bagi harta amanah dan kerugian tersembunyi. Persoalan yang paling kerap menimbulkan pertikaian bukanlah tempoh had masa itu sendiri, sebaliknya saat tempoh tersebut mula berjalan. Perkara inilah yang dihuraikan dalam bahagian-bahagian berikut.
Bila had masa mula berjalan bagi tuntutan kontrak?
Bagi tuntutan yang berasaskan kontrak, kausa tindakan terakru pada tarikh kemungkiran (breach) berlaku, dan bukan pada tarikh plaintif menyedari kemungkiran tersebut ataupun menanggung kerugian sepenuhnya. Ini bermakna tempoh had masa boleh mula berjalan lebih awal daripada jangkaan pihak yang menuntut. Kedudukan umum berhubung permulaan kausa tindakan dijelaskan oleh Mahkamah Persekutuan dalam Nasri lwn Mesah [1971] 1 MLJ 32, iaitu tempoh had masa bermula dari ancaman atau pelanggaran pertama yang jelas dan nyata terhadap hak plaintif. Justeru, dalam sesuatu kontrak, tarikh pelanggaran pertama itulah yang lazimnya menjadi titik permulaan kiraan enam tahun.
Bila had masa mula berjalan bagi tuntutan tort dan kecuaian?
Bagi tort yang boleh didakwa dengan sendirinya tanpa memerlukan pembuktian kerugian, seperti pencerobohan, kausa tindakan terakru pada tarikh perbuatan itu dilakukan. Sebaliknya, bagi kecuaian (negligence) yang memerlukan pembuktian kerugian, kausa tindakan hanya terakru apabila kerosakan atau kerugian benar-benar berlaku.
Persoalan yang sering timbul ialah sama ada tempoh bermula dari tarikh kerosakan berlaku, ataupun dari tarikh kerosakan tersebut ditemui. Dalam Credit Corporation (M) Bhd lwn Fong Tak Sin [1991] 1 MLJ 409, Mahkamah Agung memutuskan bahawa kausa tindakan dalam kecuaian terakru pada tarikh kerosakan timbul, dan bukan pada tarikh ia ditemui atau sepatutnya ditemui dengan usaha yang munasabah, selaras dengan prinsip dalam kes Pirelli General Cable Works Ltd v Oscar Faber & Partners. Mahkamah turut menjelaskan bahawa tarikh penemuan hanya menjadi relevan apabila wujud unsur fraud atau penyembunyian secara fraud di bawah Seksyen 29 Akta Had Masa 1953. Prinsip kecuaian yang mengakibatkan kerugian kewangan turut dibincangkan dalam Nepline Sdn Bhd lwn Jones Lang Wootton [1995] 1 CLJ 865, yang berkaitan tanggungjawab berhati-hati seorang penilai terhadap pihak yang bergantung kepada penilaiannya.
Bagaimanakah kedudukan kerugian tersembunyi (latent damage) yang baru diketahui kemudian?
Sebelum pindaan diperkenalkan, kedudukan dalam Fong Tak Sin boleh mengakibatkan tempoh had masa luput sebelum seseorang plaintif menyedari kewujudan kerosakan, khususnya dalam kes kecacatan tersembunyi. Bagi menangani ketidakadilan ini, Parlimen memperkenalkan Seksyen 6A menerusi Akta Had Masa (Pindaan) 2018 yang mula berkuat kuasa pada 1 September 2019. Peruntukan ini terpakai kepada tindakan kecuaian yang tidak melibatkan kecederaan diri, di mana kerosakannya bersifat tersembunyi (latent).
Di bawah Seksyen 6A, tempoh had masa ialah yang lebih lewat antara dua kiraan: pertama, enam tahun dari tarikh kausa tindakan terakru; atau kedua, tiga tahun dari tarikh pengetahuan, iaitu tarikh plaintif mengetahui atau sepatutnya mengetahui fakta material mengenai kerosakan serta bahawa ia berpunca daripada perbuatan kecuaian yang diadukan. Walau bagaimanapun, terdapat had akhir mutlak (longstop) selama lima belas tahun dari tarikh kausa tindakan terakru, yang tidak boleh dilampaui walau apa jua tarikh pengetahuan. Perlu ditegaskan bahawa Seksyen 6A tidak terpakai kepada tuntutan kecederaan diri. Justeru, mangsa kecederaan seperti dalam kes kemalangan jalan raya atau kecuaian perubatan swasta masih terikat kepada tempoh enam tahun dari tarikh kecederaan berlaku, tanpa menikmati manfaat kaedah pengetahuan ini. Sehingga kini, skop sebenar Seksyen 6A, sama ada terhad kepada kecacatan pembinaan ataupun meluas kepada kecuaian profesional yang lain, masih berkembang menerusi keputusan mahkamah.
Berapakah tempoh had masa untuk menuntut semula tanah, dan bagaimanakah kedudukan milikan salah?
Tuntutan untuk menuntut semula tanah tertakluk kepada tempoh yang lebih panjang. Menurut Seksyen 9 Akta Had Masa 1953, tindakan untuk menuntut semula tanah tidak boleh dimulakan selepas tamat dua belas tahun dari tarikh kausa tindakan terakru, iaitu lazimnya dari tarikh seseorang dinafikan pemilikan ataupun dihalang daripada hartanya.
Namun demikian, satu salah tanggapan yang ketara perlu diperbetulkan, iaitu anggapan bahawa seseorang boleh memperoleh hak ke atas tanah orang lain menerusi milikan salah (adverse possession) semata-mata kerana telah mendudukinya untuk tempoh yang lama. Di bawah sistem Torrens yang diguna pakai di Malaysia, kedudukan sedemikian tidak terpakai. Seksyen 341 Kanun Tanah Negara memperuntukkan bahawa milikan yang bertentangan tidak boleh menghapuskan hakmilik atau apa-apa hak pemilik berdaftar, tanpa mengira tempoh pendudukan tersebut. Prinsip ini disokong oleh keputusan Mahkamah Persekutuan dalam Sidek bin Haji Muhamad & Ors lwn Kerajaan Negeri Perak [1982] 1 MLJ 313, yang menegaskan bahawa penduduk setinggan tidak memperoleh sebarang hak ke atas tanah semata-mata menerusi pendudukan tanpa kebenaran. Oleh itu, tempoh dua belas tahun di bawah Seksyen 9 hendaklah dibaca bersama prinsip ketakbolehsangkalan hakmilik berdaftar di bawah Kanun Tanah Negara, dan setiap keadaan bergantung kepada fakta serta status hakmilik yang terlibat.
Wang yang diletakkan sebagai cagaran, bolehkah dituntut semula selepas sepuluh tahun?
Jawapannya bergantung kepada sifat sebenar urusan tersebut. Sekiranya wang itu merupakan jumlah kontraktual yang perlu dibayar balik, tuntutan untuk memperolehnya semula adalah berasaskan kontrak dan tertakluk kepada tempoh enam tahun. Dalam keadaan ini, kausa tindakan terakru apabila wang tersebut menjadi perlu dibayar (repayable), contohnya apabila syarat pemulangannya dipenuhi. Sekiranya wang itu tergolong dalam jenis yang perlu dibayar atas permintaan (on demand), kausa tindakan hanya terakru apabila permintaan yang sah dibuat tetapi tidak dipatuhi, sepertimana dijelaskan dalam Nik Che Kok lwn Public Bank Bhd [2001]. Justeru, sekiranya sudah sepuluh tahun berlalu sejak wang tersebut sepatutnya dipulangkan tanpa sebarang tindakan difailkan, tuntutan itu berkemungkinan besar telah terhalang oleh had masa.
Walau bagaimanapun, terdapat pengecualian yang penting. Sekiranya wang itu dipegang atas dasar amanah (trust) atau oleh seseorang yang menyimpannya bagi pihak anda, Seksyen 22 Akta Had Masa 1953 memberikan kedudukan yang berbeza. Tiada had masa dikenakan terhadap seorang benefisiari yang menuntut daripada pemegang amanah dalam kes pelanggaran amanah yang melibatkan fraud, ataupun untuk memperoleh semula harta amanah yang masih berada dalam milikan pemegang amanah atau telah ditukarkan untuk kegunaannya sendiri. Pelanggaran amanah yang lain tertakluk kepada tempoh enam tahun. Dengan itu, hujah bahawa wang tersebut merupakan hak milik sendiri dan bukan suatu tuntutan hutang memang boleh menjadi relevan, tetapi hanya sekiranya fakta menunjukkan wang itu dipegang atas dasar amanah dan penuntut ialah pemilik benefisialnya, bukan sekadar berkedudukan sebagai pemiutang biasa. Kedudukan ini amat bergantung kepada dokumen dan fakta, dan nasihat guaman hendaklah diperoleh sebelum sebarang tindakan diambil.
Adakah had masa hanya terpakai untuk memfailkan tindakan?
Ya. Had masa mengawal tarikh pemfailan tindakan di mahkamah, dan bukan tempoh untuk menyelesaikan keseluruhan prosiding. Tempoh had masa terhenti hanya apabila writ atau proses permulaan difailkan di mahkamah dalam tempoh yang dibenarkan. Sebaik tindakan difailkan dalam tempoh, kelewatan yang berlaku dalam perjalanan kes selepas itu tidak menyebabkan tuntutan terhalang oleh had masa. Oleh itu, langkah yang paling kritikal ialah memastikan pemfailan dilakukan sebelum tempoh luput, dan bukan sekadar menunjukkan bahawa sesuatu usaha telah diambil.
Adakah Surat Tuntutan, permohonan penemuan atau aduan SISPAA menghentikan tempoh had masa?
Tidak. Ini merupakan salah satu salah tanggapan yang paling membimbangkan. Langkah-langkah awalan tidak menghentikan tempoh had masa. Surat Tuntutan (Letter of Demand), rundingan penyelesaian, mediasi, aduan menerusi SISPAA, ataupun permohonan penemuan pra-tindakan (pre-action discovery) kesemuanya tidak melanjutkan tempoh had masa. Seseorang tidak terkecuali daripada halangan had masa semata-mata kerana ia aktif berhubung ataupun berunding dengan pihak lawan. Selagi tindakan sebenar tidak difailkan di mahkamah dalam tempoh, tuntutan itu tetap terdedah kepada pembelaan had masa. Justeru, langkah awalan hendaklah dianggap sebagai proses yang berjalan selari, dan bukan sebagai faktor yang menangguhkan tempoh had masa.
Apakah yang boleh memulakan semula kiraan had masa?
Terdapat mekanisme berkanun yang boleh memulakan semula kiraan had masa. Di bawah Seksyen 26 dan 27 Akta Had Masa 1953, apabila pihak yang bertanggungan membuat pengakuan bertulis (acknowledgment) ataupun bayaran sebahagian (part payment) terhadap hutang atau tuntutan, kausa tindakan dianggap terakru semula pada tarikh pengakuan atau bayaran tersebut. Dengan itu, tempoh enam tahun akan dikira semula dari tarikh yang baharu.
Meskipun demikian, syaratnya adalah ketat. Pengakuan tersebut hendaklah dibuat secara bertulis, ditandatangani oleh pihak yang bertanggungan, serta jelas mengakui kewujudan tanggungan dengan jumlah yang boleh dipastikan. Perbualan, mesyuarat ataupun janji secara lisan tidak memadai. Yang lebih penting, pengakuan yang dibuat selepas tempoh had masa telah luput adalah tidak berkesan untuk menghidupkan semula tuntutan yang telah terhalang.
Sekiranya saya tidak berdiam diri tetapi hanya lewat memfailkan, bolehkah tindakan difailkan selepas tamat tempoh?
Pada amnya tidak. Ujian had masa bersifat objektif, iaitu berasaskan tarikh kausa tindakan terakru dan tarikh pemfailan, dan bukan berdasarkan sama ada plaintif berdiam diri atas haknya ataupun sebenarnya rajin mengejar tuntutannya. Sebagaimana ditegaskan dalam Fong Tak Sin, mahkamah tidak mempunyai budi bicara am untuk melanjutkan had masa semata-mata atas alasan keadilan.
Pengecualian berkanun yang mungkin membantu adalah terhad kepada keadaan tertentu, iaitu hilang upaya (disability) seperti bawah umur atau tidak sempurna akal di bawah Seksyen 24; kes yang melibatkan fraud, penyembunyian secara fraud, ataupun kesilapan (mistake) yang menangguhkan permulaan tempoh sehingga ia ditemui secara munasabah di bawah Seksyen 29; serta pengakuan atau bayaran sebahagian di bawah Seksyen 26 dan 27. Sekiranya sesuatu tindakan terdahulu telah difailkan dalam tempoh dan masih berjalan, ia dianggap sebagai tindakan yang sama dan diteruskan. Namun begitu, pemfailan tindakan yang baharu selepas tempoh luput tetap terhalang, walau seaktif mana sekalipun usaha yang dilakukan sebelumnya.
Berapakah tempoh had masa untuk menyaman kerajaan atau hospital kerajaan?
Tindakan terhadap pihak berkuasa awam tertakluk kepada tempoh yang jauh lebih singkat. Di bawah Seksyen 2(a) Akta Perlindungan Pihak Berkuasa Awam 1948, tindakan terhadap Kerajaan Malaysia, kerajaan negeri, pihak berkuasa tempatan, serta penjawat awam hendaklah dimulakan dalam tempoh 36 bulan (tiga tahun). Tempoh ini merangkumi tuntutan kecuaian perubatan (medical negligence) terhadap hospital kerajaan. Universiti awam turut tertakluk kepada tempoh 36 bulan menerusi Seksyen 24B Akta Universiti dan Kolej Universiti 1971.
Kiraannya ialah 36 bulan dari perbuatan, kecuaian atau keingkaran (act, neglect or default) yang diadukan. Dalam konteks kecuaian perubatan, tempoh dikira dari perbuatan atau ketinggalan cuai itu sendiri. Isu kerosakan tersembunyi ataupun tarikh pengetahuan ditafsirkan dengan lebih ketat apabila melibatkan pihak berkuasa awam, memandangkan tempohnya yang singkat. Bagi hospital swasta atau doktor persendirian, tempoh am enam tahun di bawah Seksyen 6(1)(a) Akta Had Masa 1953 yang terpakai. Rangka kerja menyaman kerajaan turut diatur bersama Akta Prosiding Kerajaan 1956. Memandangkan tempoh tiga tahun ini berlalu dengan pantas, sebarang tuntutan terhadap pihak kerajaan hendaklah diuruskan tanpa berlengah.
Nota: Maklumat ini bersifat pendidikan dan rujukan umum sahaja, dan bukan nasihat guaman untuk sesuatu kes yang tertentu. Tarikh kausa tindakan terakru amat bergantung kepada fakta, dan had masa bersifat hampir muktamad. Oleh itu, sesuatu tuntutan hendaklah dikira lebih awal dan nasihat guaman diperoleh dengan segera bagi mengelakkan tuntutan itu terhalang.
