oleh Muhammad Faiz bin Hasan
Ramai keluarga ingin mengambil anak angkat tetapi keliru tentang status undang-undang dan nama anak. Di Malaysia, terdapat dua sistem pengangkatan yang sangat berbeza kesannya: satu untuk bukan Islam dan satu untuk orang Islam. Artikel ini menerangkan perbezaan kedua-duanya dan isu nama (nasab) anak.
Apa beza dua jenis pengangkatan anak?
Bagi bukan Islam, pengangkatan dibuat di bawah Akta Pengangkatan 1952 (Adoption Act 1952) melalui perintah mahkamah. Kesannya menyeluruh: anak diiktiraf di sisi undang-undang sebagai anak sah ibu bapa angkat, hak dan tanggungjawab ibu bapa berpindah, dan nama anak boleh ditukar. Bagi orang Islam (dan lain-lain), pengangkatan didaftarkan di bawah Akta Pendaftaran Pengangkatan 1952 (Registration of Adoptions Act 1952) melalui JPN, iaitu pendaftaran de facto sahaja apabila anak telah berada dalam jagaan pemohon sekurang-kurangnya dua tahun. Ia tidak mengubah keturunan (nasab) atau status undang-undang anak.
Kenapa anak angkat Muslim tidak boleh guna "bin/binti" bapa angkat?
Kerana dalam Islam, pengangkatan tidak memutuskan atau menukar nasab sebenar anak (tabanni dilarang). Maka anak angkat Muslim mengekalkan nasab kepada bapa kandungnya dan tidak boleh dinamakan "bin/binti bapa angkat". Bagi anak yang bapanya tidak diketahui atau anak tak sah taraf, konvensyen lazimnya menggunakan "bin/binti Abdullah". Kedudukan ini berakar daripada keputusan fatwa berkaitan anak tak sah taraf yang tidak boleh dinasabkan kepada bapa.
Apa kata mahkamah tentang isu "bin Abdullah"?
Isu ini sampai ke Mahkamah Persekutuan dalam Jabatan Pendaftaran Negara lwn Seorang Kanak-Kanak [2020] 2 MLJ 277. Mahkamah memutuskan, secara ringkas, bahawa Seksyen 13A Akta Pendaftaran Kelahiran dan Kematian 1957 (mengenai "surname") tidak terpakai kepada orang Melayu Islam, kerana "bin" diikuti nama bapa adalah patronimik, bukan nama keluarga. Oleh itu ibu bapa tiada hak meletakkan nama bapa sebagai surname. Namun kerana fatwa negeri berkenaan belum diwartakan ketika pendaftaran, JPN juga tidak boleh memaksa "bin Abdullah", maka "bin Abdullah" diarahkan dikeluarkan tanpa diganti nama bapa. Kedudukan sebenar boleh berbeza mengikut pewartaan fatwa di setiap negeri.
Bagaimana cara menukar nama anak di JPN?
Penukaran atau pembetulan nama dalam sijil kelahiran diuruskan oleh Jabatan Pendaftaran Negara (JPN) di bawah Akta Pendaftaran Kelahiran dan Kematian 1957. Antaranya: memasukkan nama (Seksyen 12), penukaran nama anak (lazimnya melalui Seksyen 15(1) menggunakan borang yang ditetapkan bersama akuan berkanun di hadapan Pesuruhjaya Sumpah), dan pembetulan fakta dalam daftar (Seksyen 27(3)). Bagi anak yang lebih besar atau orang dewasa, penukaran nama lazimnya dibuat melalui akuan berkanun atau surat ikatan poll (deed poll) yang difailkan dan direkodkan.
Apa anak angkat Muslim warisi daripada keluarga angkat?
Oleh sebab pengangkatan Islam tidak menukar nasab, anak angkat tidak mewarisi secara faraid daripada ibu bapa angkat. Tetapi ibu bapa angkat boleh merancang pemberian melalui instrumen yang sah seperti hibah semasa hidup atau wasiat (terhad kepada satu pertiga harta bagi orang Islam). Maka jika anda ingin memastikan anak angkat menerima sesuatu, dapatkan nasihat untuk menyediakan dokumen perancangan harta yang betul.
Nota: Maklumat ini bersifat pendidikan dan umum sahaja, bukan nasihat guaman atau nasihat syariah untuk kes tertentu. Prosedur dan kedudukan nasab bergantung kepada agama, negeri, dan fakta kes.
