oleh Muhammad Faiz bin Hasan
Satu komen di media sosial boleh berakhir dengan saman berjumlah ratusan ribu ringgit. Fitnah (defamation), atau dalam bahasa harian disebut saman malu, ialah antara tuntutan sivil yang paling kerap timbul di Malaysia hari ini. Artikel ini menerangkan maksud defamasi, elemen yang perlu dibuktikan, contoh kes sebenar termasuk melibatkan artis, dan satu salah faham besar: perkara yang orang sangka defamasi tetapi sebenarnya bukan.
Apakah maksud fitnah?
Fitnah berlaku apabila seseorang menyiarkan kepada pihak ketiga sesuatu kenyataan tidak benar yang menjatuhkan reputasi seseorang yang lain, iaitu yang membuatkan orang itu dipandang rendah, dibenci, atau dicemuh oleh anggota masyarakat yang berfikiran waras. Tuntutan sivil defamasi dikawal oleh Akta Fitnah 1957 (Defamation Act 1957). Terdapat juga fitnah jenayah (criminal defamation) di bawah Seksyen 499 Kanun Keseksaan, tetapi artikel ini menumpukan kepada tuntutan sivil.
Apakah beza libel dan slander?
Fitnah terbahagi kepada dua: libel dan slander. Libel ialah fitnah dalam bentuk kekal, seperti tulisan, siaran media, hantaran Facebook, atau video. Slander pula ialah fitnah dalam bentuk sementara, seperti kata-kata yang dilafazkan atau isyarat. Perbezaan ini penting kerana libel boleh disaman tanpa membuktikan kerugian sebenar (actionable per se), manakala slander pada amnya memerlukan bukti kerugian khusus, kecuali dalam keadaan tertentu.
Apakah elemen-elemen fitnah?
Untuk berjaya, plaintif perlu membuktikan tiga elemen atas imbangan kebarangkalian: pertama, kenyataan itu berunsur fitnah (defamatory), iaitu menjatuhkan reputasi; kedua, kenyataan itu merujuk kepada plaintif, iaitu orang yang membaca atau mendengar faham ia mengenai plaintif; dan ketiga, kenyataan itu disiarkan (published) kepada sekurang-kurangnya satu pihak ketiga, bukan hanya kepada plaintif sahaja. Ketiga-tiga elemen mesti ada.
Adakah orang yang share atau komen juga boleh kena saman?
Ya, dan ini sering disalah anggap. Anda tidak perlu menjadi penulis asal untuk dikira menyiarkan fitnah. Prinsip undang-undang ialah setiap penyiaran semula (republication) adalah fitnah yang baharu. Maka tindakan share, retweet, atau komen yang mengulangi kenyataan fitnah boleh menjadikan anda turut bertanggungjawab, seolah-olah anda yang memulakannya. Dalam kes GS Realty Sdn Bhd lwn Lee Kong Seng, mahkamah memutuskan pemilik akaun Facebook juga boleh bertanggungjawab atas komen pihak ketiga di laman beliau apabila beliau sedar tetapi tidak membuang komen tersebut. Maka berhati-hati sebelum menyebarkan apa-apa kandungan yang anda tidak pasti kebenarannya.
Berapa besar ganti rugi fitnah?
Ganti rugi bergantung kepada keterukan fitnah, jangkauan penyebaran, dan kesannya kepada reputasi. Award tertinggi setakat ini ialah RM7 juta dalam kes Ling Wah Press lwn Tan Sri Vincent Tan Chee Yioun, disahkan oleh Mahkamah Persekutuan, dan trend award tinggi ini bermula dengan kes MGG Pillai lwn Vincent Tan (1995). Bagi kes melibatkan artis, mahkamah turut memberi ganti rugi yang ketara: pelakon Maria Farida memperoleh RM400,000, artis Puteri Sarah memperoleh RM150,000, dan penyanyi serta pelakon Ifa Raziah memperoleh RM50,000, kesemuanya melibatkan kenyataan fitnah yang disebarkan termasuk di media sosial. Secara amnya, award terkini banyak berada dalam julat RM100,000 hingga RM400,000, bergantung kepada fakta.
Apa yang BUKAN fitnah tetapi orang salah anggap?
Ramai orang menyangka apa-apa pendedahan yang memalukan ialah fitnah. Ini tidak tepat. Jika seseorang mendedahkan muka anda, rakaman CCTV, nombor kad pengenalan, atau nombor akaun anda, dan maklumat itu benar, ia biasanya bukan defamasi, kerana tiada kenyataan palsu yang menjatuhkan reputasi. Defamasi memerlukan imputasi yang tidak benar. Maka perbuatan mendedahkan maklumat yang benar tentang anda tidak boleh disaman sebagai fitnah, walaupun ia mengganggu atau memalukan.
Kalau dedah muka, IC, CCTV atau nombor akaun, jatuh bawah apa?
Pendedahan sebegitu jatuh di bawah undang-undang lain, bukan defamasi. Yang paling relevan kini ialah kesalahan doxxing di bawah Akta Kanun Keseksaan (Pindaan) 2025 yang berkuat kuasa pada 11 Julai 2025. Seksyen 507E menjadikan satu kesalahan untuk mendedahkan maklumat pengenalan seseorang tanpa kebenaran dengan niat atau pengetahuan ia mungkin menyebabkan gangguan, tekanan, ketakutan atau bahaya (termasuk bahaya reputasi), manakala Seksyen 507F mensasarkan pengedaran data peribadi seperti alamat rumah tanpa kebenaran. Hukumannya termasuk penjara sehingga tiga tahun. Selain itu, pendedahan dalam talian yang menyinggung juga boleh menjadi kesalahan di bawah Seksyen 233 Akta Komunikasi dan Multimedia 1998, dan jika disertai ancaman, ia boleh menjadi ugutan jenayah (criminal intimidation) di bawah Seksyen 503 dan 506 Kanun Keseksaan.
Apa tindakan yang boleh saya ambil?
Bergantung kepada keadaan, anda boleh: membuat laporan polis bagi kesalahan doxxing, ugutan, atau penyalahgunaan dalam talian; membuat aduan kepada Suruhanjaya Komunikasi dan Multimedia Malaysia (SKMM/MCMC) untuk kandungan dalam talian; atau, jika ia benar-benar fitnah, mengambil tindakan sivil untuk ganti rugi. Simpan bukti seperti tangkap layar (screenshot), pautan, tarikh dan masa. Peguam boleh menilai sama ada kes anda lebih sesuai dikendalikan sebagai fitnah, doxxing, atau pelanggaran privasi.
Boleh saya bawa kes doxxing ke mahkamah sivil?
Ini sering disalah faham. Doxxing di bawah Seksyen 507E dan 507F Kanun Keseksaan ialah kesalahan jenayah, bukan satu kausa tindakan sivil. Maka mangsa membuat laporan polis untuk pendakwaan, bukan menyaman secara terus atas "doxxing", kerana buat masa ini tiada tort khusus bernama doxxing di Malaysia. Untuk pergi sivil, fakta anda perlu muat dalam kausa tindakan sedia ada seperti pencerobohan privasi (invasion of privacy), pecah keyakinan (breach of confidence), fitnah (jika ada imputasi palsu), atau kecuaian. Namun, tort pencerobohan privasi di Malaysia masih belum mantap: ia diiktiraf dalam kes seperti Lee Ewe Poh lwn Dr Lim Teik Man dan Maslinda Ishak lwn Mohd Tahir Osman, tetapi ditolak sebagai tort am dalam kes lain. Sebagai alternatif, melalui proses jenayah, mahkamah boleh memerintahkan pampasan kepada mangsa apabila sabit kesalahan, di bawah Kanun Tatacara Jenayah. Oleh sebab Seksyen 507E baru berkuat kuasa pada 11 Julai 2025, bidang ini masih baharu dan belum banyak diputuskan oleh mahkamah. Dapatkan nasihat peguam untuk menilai sama ada fakta anda menyokong tuntutan sivil, atau lebih sesuai melalui saluran jenayah.
Nota: Maklumat ini bersifat pendidikan dan umum sahaja, bukan nasihat guaman untuk kes tertentu. Setiap kenyataan perlu dinilai berdasarkan konteks dan faktanya sendiri.
